Leven van wat komt

Het is te lang geleden dat ik iets schreef over een boek. Dankzij mijn leesclubje komt daar nu verandering in. We dachten ons eens te verdiepen in een katholiek uitzicht op de samenleving. Die van Erik Borgman, hoogleraar theologie aan de universiteit van Utrecht. Ik zie al uit naar de avond, want we houden van kritische boeken, serieuze onderwerpen en ernstige gesprekken. Maar deze keer belooft het wat lichter te worden, want het betreft een hoopvol boek dat het moois laat zien van de wereld om ons heen. Dat mogelijkheden toont en niet om activistisch te zijn, maar juist contemplatief in het perspectief van de bijbel, van het heden en verleden steeds te overwegen wat goed is.

Rookverbod als wonder

Mijn eerste smiley staat in de kantlijn op pagina 14. Hier wordt voor het eerst aan ideeën van de filosofe en politiek denker Hannah Arendt gerefereerd. Volgens haar ontwikkelt de menselijke samenleving zich door onherleidbare gebeurtenissen. Wij kunnen slecht omgaan met zo’n idee van ongecontroleerde veranderingen en willen alles graag in eigen hand houden. Maar, zegt Borgman Arendt na, zie het als wonderen. Ze gebeuren voortdurend, je weet niet hoe, maar je hoeft er alleen maar in mee te gaan en je ziet de maatschappij zich ontwikkelen. Om te voorkomen dat zijn uitleg te abstract wordt, geeft Borgman een voorbeeld: het rookverbod in de trein. Nog niet zo lang geleden was het volkomen ondenkbaar dat roken in de trein niet toegestaan zou zijn. Inmiddels kunnen we er met ons hoofd niet meer bij dat het ooit de normaalste zaak van de wereld was om overal maar te roken. Een rookverbod als wonder dus, dit soort vondsten geven het boek wat lichtheid.

Antropocene tijdperk

Herhaaldelijk wordt teruggegrepen naar het ‘Laudato Si’ van paus Fransicus, dat volgens Borgman van cruciaal belang is voor een andere kijk op de wereld om ons heen. Het vormt een tegenstem tegen de alom gehoorde loftrompet op de mens. Door zelfs onze huidige tijd te bestempelen als antropoceen tijdperk, geven we uitdrukking aan ons beperkte denken. We leven in de veronderstelling dat we alles kunnen maken. Zelfs nu we in een ecologische crisis beland zijn, gaan we er vanuit dat we het zelf ook weer wel kunnen fixen. Waar het echter om gaat, is dat we inzien dat we niet de hoofdrolspelers zijn op deze planeet. Alles hangt met elkaar samen, we kunnen niet handelen zonder de natuur om ons heen. Al zouden we alles klimaatneutraal, groen en duurzaam kunnen maken, dan nog is het de vraag of we ooit terug kunnen komen naar een gezonde planeet, wat dat dan ook moge zijn.

Economie als middel om naar elkaar om te zien

Het is dus geen platte praise and happiness in het boek. De manier waarop wij in het leven staan bepaalt hoe we ons met onze cultuur verbinden. Zien we de wereld om ons heen als een redelijk geordende ruimte waar af en toe wat mis gaat en waar wij dan weer wat aan kunnen doen. Of zien we haar meer als een oorlogsgebied, waar mensen verwond achterblijven en dieren- en plantensoorten uitsterven. Alleen wanneer we onder ogen zien dat het laatste de werkelijkheid is waarin we ons nu begeven, kunnen we ook iets veranderen in onze manier van leven. Door gericht te zijn op anderen en niet alleen op jezelf. Niet steeds op zoek te zijn naar de waarde die iets of iemand moet toevoegen, maar je richten op de waarde die alles en iedereen in zichzelf heeft. We moeten economie weer gaan opvatten naar de originele betekenis van het woord;  huishouden. Het is geen middel om almaar rijker te worden, maar een manier om naar elkaar om te zien en onze middelen zo inzetten dat iedereen er mee vooruit kan.

Samen leven

Kortom voor het katholieke uitzicht op de samenleving gaat het erom dat we ons beseffen dat de wereld, met alles erop en eraan, van God is. Om dit inzicht te krijgen is contemplatie nodig, in heilige plaatsen, maar ook in de politiek, de zorg of zelfs in de economie. Het gaat erom dat we de dingen doen zonder bijbedoeling of uit eigen belang. Door de samenleving te zien als een ruimte waar uiteenlopende visies op het goede leven bestaan. Zo kunnen we leven van wat komt, omdat we zien dat mensen in beweging zijn. Dat is het antwoord op de vermeende chaos en angstcultuur waarin we nu leven. Niet passief slachtoffer of juist maker van je eigen geluk, maar samen leven.

Geef een reactie