Na een drukke periode van werken en thuisonderwijs, is er nu even wat meer rust. Heerlijk om ook toe te komen aan een beetje extra klussen en boeken lezen. Je kiest makkelijker een ander soort boek, dan je normaal zou lezen.

Dit kan niet waar zijn

Zo las ik ‘Dit kan niet waar zijn’ van Joris Luyendijk. Een boek dat al jaren op mijn lijstje staat, maar ik interesseer me maar moeilijk in geld. Omdat het me toch wel nuttig leek om er iets van te weten, kwam hij nu aan bod. Het boek stamt inmiddels al uit 2015, dus mist vast wat van de laatste inzichten. Maar voor een outsider geeft het wel een inkijk in het gesloten bankensysteem. Joris heeft ruim 200 mensen geïnterviewd die hebben gewerkt in het financiële hart van Londen. En ondanks dat het verslag dus niet over de zuidas gaat, is veel van wat erin omgaat representatief voor wat ook in Amsterdam gebeurt. De specialistische termen vliegen je om de oren, maar omdat het boek is opgebouwd uit de persoonlijke verhalen, is het toch goed te volgen en leerzaam om te lezen. Of eigenlijk vooral verontrustend.

Zelfs voor kenners niet te vatten

Het gaat met name om de vraag hoe de bijna-bankencrash in 2008 heeft kunnen gebeuren en hoe die in het vervolg voorkomen kan worden. Om kort te gaan is het antwoord op beide vragen: geen idee! De financiële producten van banken zijn zo ingewikkeld geworden, dat anderen dan de bouwers en dus ook toezichthouders weinig inzicht hebben in hetgeen ze moeten beoordelen. Daarbij zijn banken door allerlei overnames dermate groot geworden, dat ze niet meer kunnen of mogen omvallen. En wanneer het dan toch zo misloopt dat er één failliet gaat, is het bijna niet te voorkomen dat een domino effect ontstaat met de andere reuzen. Na 2008 is er vooral symptoombestrijding geweest met extra regelgeving. Maar het ongezonde concurrentie- en ontslagklimaat, waarop het hele bankenwezen drijft, is hetzelfde gebleven. Dus blijven te grote, onoverzichtelijke producten gebouwd worden met bijbehorende risico’s.

Toch is het te doen

Eigenlijk is het geen nieuws, schrijft Luyendijk, de politiek is ervan op de hoogte, maar ze gaat er vanuit dat ze niet in haar eentje de wereld kan verbeteren. Wanneer wij fatsoenlijke banken zouden creëren, komen die de wereldwijde markt niet op. Ze kunnen dan geen concurrentie bieden en worden binnen de kortste keren weer een disfunctioneel systeem. De enige hoop die Luyendijk heeft, is het democratische bestel. Dat er met de huidige politici bij grote partijen niet veel verandering in zit, is wel duidelijk. Maar in ieder geval hebben we om de zoveel tijd de mogelijkheid om daar verandering in aan te brengen. Het is inderdaad een enorme mondiale opgave om de banken echt te veranderen, maar de afschaffing van de slavernij en de emancipatie van de vrouw vereisten volgens hem ingrijpender maatschappelijke veranderingen. Dus dat moet te doen zijn!

De vrijheid om keuzes te maken

De boodschap is dus dat we in een vrij land leven en we ons daar meer bewust van moeten worden. Wij hebben wel een keuze! Velen in de wereld hebben dat niet en dat weet Luyendijk, met jarenlange ervaring als correspondent in het Midden-Oosten, als geen ander. Ook Anna Fifield kan meepraten over echte onmacht van burgers. Zij heeft van 2004  en 2014 een aantal jaar als correspondent in Korea gewerkt en is daarvoor tientallen keren naar Noord-Korea geweest. Naar aanleiding daarvan is vorig jaar een boek van haar verschenen over Kim Jong-un. Ook zij heeft vele mensen geïnterviewd die niet zomaar te koop lopen met hun kennis en niet herkenbaar beschreven willen worden. In dit geval niet uit vrees voor hun baan, maar voor hun leven of dat van hun familie. Het is een indrukwekkend boek, van tijd tot tijd te bizar voor woorden.

Noodzakelijk inzicht

Beangstigend ook, wanneer je tot je door laat dringen wat voor types het hier en daar voor het zeggen hebben. Er hoeft niet veel te gebeuren of het kan van de een op de andere minuut volledig uit de hand lopen. Dat geldt dus zowel voor de banken die, zonder dat al te veel mensen dat in de gaten hebben, kunnen klappen. Waardoor de handel stilvalt en ons geld niets meer waard is. Als voor wereldleiders met korte lontjes en een indrukwekkend wapenarsenaal. In onze geglobaliseerde samenleving kan wat er gebeurt op de markt in China ons dagelijks leven omgooien. En daarbij hebben we ook gezien wat een hysterie er ontstaat, wanneer er iets gebeurt dat zo ingrijpend is. Niet echt bemoedigend dus, zulke boeken, maar wel goed voor de bewustwording.