Het zwijgen

Dankzij een boekenkast opruiming van mijn schoonouders kreeg ik het boek ‘Het zwijgen van Jan Karski’ van Yannick Haenel (Meulenhoff, 2011) aangeraden om te lezen. Het laat een kant van de tweede wereldoorlog zien, die voor mij nog onbekend was. Een aangrijpend verhaal, dat ik achter elkaar uit las, met de vreselijkste details over de shoah. Het boek verteld het verhaal van Jan Kozielewski, een Poolse verzetsstrijder. Hij reisde tussen verschillende landen om berichten van het verzet over te brengen naar de Poolse regering in ballingschap.

Ooggetuige

Op een gegeven moment zoeken twee vooraanstaande Joodse leiders hem op. Ze vertellen hem dat wanneer het op deze manier doorgaat, er geen Jood meer zal zijn na de oorlog. Om Jan een goed verslag te kunnen laten doen nemen ze hem mee naar een ghetto en laten hem vermomt in een transitkamp meekijken. Hij moet het geweten van de wereld wakkerschudden, drukken ze hem op het hart. De ooggetuigenverslagen die hij hiervan beschrijft zijn werkelijk niet te verdragen. Zelf is hij er zijn hele leven door achtervolgt. Maar wat het hele relaas nog wranger en volledig onmenselijk maakt, is dat zijn verslagen niets hebben uitgewerkt. Al in 1942 kon hij met iedereen die in de strijd een verantwoordelijke rol had praten, in Frankrijk en Engeland, hij werd zelfs naar Roosevelt in Amerika verscheept. Iedereen hoorde hem aan, maar geloofde hem niet of zei het te begrijpen en hield hem aan het lijntje.

Bevrijding

De militaire doelen en politieke verhoudingen waren belangrijker dan het ingrijpen in deze uitroeiing van de Joden. Willens en wetens laten de geallieerden Polen en de Joden links liggen. Het was voor hem dan ook onverdraaglijk om na de oorlog te horen over ‘misdaden tegen de mensheid’ of het ‘vrije’ westen. Want feitelijk waren het misdaden van de mensheid tegen de mensheid. De overheden waren lang zo onwetend niet als men beweerde. Terwijl iedereen feestvierde om de vrede, kon hij alleen maar denken aan alle lijden en moorden dat wel degelijk beperkt had kunnen worden. Er was niets vrij aan de samenleving, iedereen was schuldig aan de uiteindelijke omvang van deze massaslachting.

Beeldvorming

Ongetwijfeld had ik deze kant van de geschiedenis al lang moeten en kunnen kennen. Maar geschiedenisles heeft me nooit kunnen boeien en na een aantal boeken dacht ik wel een goed beeld te hebben van alle ellende. Maar blijkbaar beschrijven veel boeken een eenzijdig beeld van de oorlog. Ik wacht al een tijdje nieuwsgierig en enigszins terughoudend naar het laatste deel van ‘De Geschiedenis van de Joden’ van Simon Schama. Dit zal het laatste deel van de geschiedenis bestrijken. Waarbij het dus ook de tweede wereldoorlog zal omvatten en ik verwacht een culminatie van alle leed die in voorgaande delen beschreven werd. Anderzijds zou je met de huidige politieke en journalistieke cultuur eigenlijk nergens meer van moeten staan kijken. Blijkbaar leren we het echt niet. Kunnen nog zoveel boeken geschreven en lessen onderwezen worden. Ook nu weer doen we er al het mogelijke aan om vooral niet teveel vluchtelingen in ons land op te nemen. De problemen van andere landen daar te laten en te focussen op andere verhalen. Wat niet weet, wat niet deert.

De Poolse ruiter

Daarom is Jan na de oorlog een tijd lang gestopt met getuigen, al die tijd had hij zijn best gedaan om verantwoordelijken aan te spreken op hun nalatigheid, hen te vertellen wat ze eigenlijk al wisten. Nu de oorlog beëindigd was had het niet langer zin om door te praten, alles was verloren. In dit laatste (deels fictieve) deel van het boek speelt het schilderij ‘De Poolse Ruiter’ van Rembrandt een belangrijke rol. Jan vindt nergens rust dan daar voor het doek, hij kan zich erin verliezen en de stemmen in zijn hoofd even naar de achtergrond verdringen. Pas veel later, wanneer er meer afstand komt tot de gruwelijkheden, beginnen zijn studenten hem te vragen weer te getuigen. Ze vinden dat hij het verplicht is aan degenen die dat niet meer kunnen. Iedereen moet weten van de gruwelen is hun mening. Hij raakt weer overtuigd van het nut en de plicht van getuigen en vindt de moed om weer zijn berichten te herhalen, zoals in het begin.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *